نقش پژوهش در برابر تهدیدات فناوری های نوین

در روزگار ما اینترنت و فضای مجازی، بستر و ابزار اصلی «نوشتن» و «ارتباطات» است‌ و به‌دلیل ارتباط گسترده با کاربران و تولید نوشتار فراوان، به زمینۀ بروز مشکلاتی برای خط و زبان ملت­ها تبدیل شده‌است. در یکی دو دهۀ اخیر، ملت‌ها نگران تضعیف یا نابودی خط و زبان خویش شده‌اند و برای حفظ و حراست از زبان، خط و فرهنگ خود در برابر تهدیدات فناوری‌های نوین و این ابزار جدید نوشتاری، هشدارها داده‌اند و سازوکارهایی طراحی و اجرایی کرده‌اند.

ما در روزگار تجربه‌های جدید در دنیای ارتباطات و نوشتن هستیم. از این دنیای جدید الکترونیکی و دیجیتالی با نام‌های متفاوتی چون ‌جهان اینترنت، فضای دوم، سایبر، فضای مجازی و غیره نام می‌برند. فضای مجازی به‌طرز فزاینده و گسترده‌ای به بستر و ابزار اصلی ارتباط و نوشتن تبدیل شده‌است. این پدیدۀ نوین، زوایای مختلفی دارد و روزبه‌روز هم بر جنبه‌های متنوع و متکثر آن افزوده می‌شود. برای هماهنگی با این تغییرات و جلوگیری از آسیب‌های متفاوتی که ممکن است به‌وجود بیاید، باید پژوهش‌های نوین و مرتبطی اجرا شود. غفلت از این دنیای جدید، می‌تواند در حوزه‌های مختلف علمی، اجتماعی و غیره آسیب‌زا باشد و البته داشتن برنامه برای استفادۀ بهینه و کاربردی از این امکانات نوین بشری، می‌تواند یک فرصت پیش‌برنده شمرده شود.

در کتاب «فضای مجازی، امکانات، قوانین، روش‌ها و ابزار ارزیابی» تألیف نجف‌قلی‌نژاد و همکاران آمده است:

«اینترنت که دروازه‌های سرزمین‌های ناشناخته‌ای را گشوده‌است، در حال تغییر رفتار ما در کار، تجارت، روابط و جامعه است... فناوری اطلاعات، چنان با تاروپود زندگی اشخاص درهم‌آمیخته که نه تنها جدایی این محیط از زندگی آنها غیرقابل تصور می‌نماید که با پیشرفت این فناوری، این آمیختگی و وابستگی لحظه‌به‌لحظه شدت یافته و ابعاد تازه و پیچیده‌تری می‌گیرد. اینترنت می‌تواند معانی جامعه و موجود در جامعه‌ای را که ما تلاش فراوان در حفظ و حراست آن کرده‌ایم، دگرگون سازد و نحوۀ نگرش ما را در عرصه‌های گوناگون جامعۀ موجود به چالش بگیرد.» (نجف‌قلی‌نژاد و همکاران، 1390: ص 20)

براساس اشاره‌های فوق، چنین آسیب‌هایی در حوزۀ زبان و خطّ فارسی در فضای مجازی قابل‌بررسی است و فارسی‌زبانان برای مقابله با آسیب‌های این دنیای الکترونیکی، برای انجام‌دادن یک وظیفۀ ملّی، باید تلاش کنند. پایگاه‌های مجازی در شکل‌ها، فرم‌ها و ساختارهای متفاوت و جدید با استفاده از محیط گرافیکی متنوع، محیط‌های صدا و تصویری جذّاب و ازجمله در قالب متن، به‌طور اثرگذاری در معرض دید مخاطبان قرار گرفته‌‌است که پژوهش در این حوزه را کاری بایسته یا ضروری کرده‌است. وقت آن است که به‌طور گسترده و مداوم در این زمینه تلاش و کوشش شود. این در درحالی است که برای به‌دست‌آوردن آمار و اطلاعات دقیق و قابل‌استنادی از میزان و چگونگی آسیب‌رسانی اینترنت و فضای مجازی بر زبان و خطّ فارسی پیمایش و پژوهش چندانی صورت نگرفته‌است.

اگرچه وضعیت کلی درست‌نویسی و توجه به پاکیزه‌نویسی، آهنگی امیدبخش و رو به پویایی دارد؛ اما گستردگی موضوع، نبودنِ زمینه برای مطالعات میان‌رشته‌ای زبان و ادبیات و فناوری اطلاعات، گرایش بیشتر دانشجویان زبان و ادبیات فارسی به پژوهش‌های ادبی ـ نه زبانی ـ، از عوامل کمبود سنجش و پژوهش در این حوزه است.

بنا بر اشارات بالا، بهتر است که دانشگاهیان و پژوهشگران، تحقیقات کاربردیِ وسیع و مختلفی در این زمینه انجام دهند تا مشخص شود که انحراف نوشتارِ فارسی از زبان معیار در فضای مجازی چه میزان است و برای مقابله با تهدیدات آن چه راهکارها و سازوکارهایی تدوین شود؟